Autor: dr Rafał Dmowski, adiunkt w Instytucie Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Przyrodniczo Humanistycznego w Siedlcach
Działania militarne na pograniczu Mazowsza i Podlasia podczas Powstania Styczniowego
Mimo, iż od wybuchu powstania minęło 150 lat, wiedza większości z nas ogranicza się jedynie do znajomości lat jego trwania 1863-1864. W informacjach o: przyczynach, przebiegu i skutkach, jakie wynieśliśmy ze szkoły brak jest zazwyczaj odniesień do wydarzeń, jakie miały miejsce w okolicach, w których żyjemy. A szkoda gdyż warto pamiętać, że historia własnego regionu, i udział naszych przodków w ważnych wydarzeniach historycznych może stanowić powód do dumy.
Szersze omówienie przebiegu działań zbrojnych w tej części kraju znajdziemy m.in. w następujących publikacjach: Stanisław Góra, Partyzantka na Podlasiu 1863-1864, Warszawa 1976; Jerzy Strychalski, Powstanie styczniowe 1863-1865. Bitwy i potyczki na terenie województwa siedleckiego, Siedlce 1986; Powstanie styczniowe na Południowym Podlasiu, praca zbiorowa pod red. Arkadiusza Kołodziejczyka, Węgrów-Warszawa 1994; Rok 1863 na Podlasiu, praca zbiorowa pod red. Henryka Mierzwińskiego, Siedlce 1998 i do nich odsyłam spragnionych wiedzy czytelników.
Przebieg działań zbrojnych
Omawiany obszar posiadał ważne znaczenie strategiczne. Przechodziły przez niego dwa główne trakty komunikacyjne Królestwa Polskiego: warszawsko-brzeski i warszawsko-lubelski, oraz kolej Warszawsko-Petersburska, umożliwiające dowództwu carskiemu transport wojsk i zaopatrzenia pomiędzy Królestwem a Rosją. Władze carskie czyniły wszystko, aby je utrzymać, natomiast powstańcy robili wszystko by komunikację tę przerwać.
Powstanie wybuchło w nocy z 22 na 23 stycznia 1863 r. Szacuje się, że powstańcy stoczyli ponad 1000 potyczek z Rosjanami. Przez cały czas trwania powstania, przewaga wojsk rosyjskich była przygniatająca. Dlatego też przede wszystkim stosowano taktykę walk partyzanckich. Na omawianym obszarze działały liczne oddziały zbrojne, m.in: płk. Walentego Lewandowskiego, płk. Marcina Borelowskiego ps. „Lelewel”, płk. Karola Krysińskiego, Władysława Jabłonowskiego, Jana Matlińskiego ps. „Sokół”, Bronisława Deskura i najbardziej znany oddział ks. Stanisława Brzóski. Ks. Stanisław Brzóska był ostatnim powstańcem, którego oddział utrzymał się w Królestwie. Aresztowano go dopiero 29 kwietnia 1865 r. we wsi Krasnodęby Sypytki pod Sokołowem Podlaskim a 23 maja 1865 r. został powieszony na rynku w Sokołowie Podlaskim.
Warto pamiętać o tym, że na omawianym terenie, w latach 1863-1865 stoczono ponad 100 bitew i potyczek. Ich wykaz (niestety niepełny) zamieszczam celowo, by uzmysłowić czytelnikom, że walki prowadzono również w miejscowościach, których mieszkańcy nie zdają sobie z tego sprawy: W 1863 r.: 22/23 I Łuków; 23 I Stok Lacki, Kodeń; Łomazy, Łosice; 24 I Łaskarzew; 25 I Garwolin; 26 I Łomazy; 27 I Łochów; 28 I Łaskarzew; 31I/1 II Białka gm. Biała Podlaska, Szaruty gm. Liw; 3 II Węgrów, Mokobody, Ludwinów gm. Liw; 10 II Drupia gm. Skórzec; 13 II Kisielany Kuce gm. Mokobody; 17 II Woskrzenice gm. Biała Podl.; 21 II Wola Okrzejska gm. Krzywda, Wycinki gm. Okrzeja; 23 II Wieloglas gm. Latowicz; 24 II Sycyna gm. Biała Podl.; 1 III Siwe Bagno (nazwa lasu) gm. Sokołów Podl.; 4 III Patrykozy gm. Bielany; 6 III Gwizdały, Jerzyska gm. Łochów; 7 III Adamówka; 14 III Gręzówka gm. Łuków, Stanin; 15 III Osiny gm. Wola Mysłowska; 18 III Dziecinów gm. Jeziorany; Stary Zembrzyków gm. Sobienie Jeziory, Łucznica gm. Pilawa; Natolin gm. Osieck; 20 III Kąty Czernickie gm. Strachówka; Międzyleś gm. Poświętne, Garwolin; 23 III Wola Wodyńska gm. Wodynie; 24 III Kobyla Wola gm. Górzno, Róża gm. Stoczek Łukowski; 27 III Krzywda g. Krzywda, Stara Wróblina gm. Stanin, Fiukówka gm. Krzywda; 3 IV Mingosy gm. Kotuń; 4 IV Sulejów gm. Jadów; 15 IV Wólka Plebańska; 15/16 IV Mińsk Mazowiecki; 23 IV Gręzówka gm. Łuków; pocz. maja Sołdany gm. Kosów Lacki; 5 V Utrówka g. Międzyrzec Podl.; 17/18 V Mińsk Mazowiecki; 25 V Górki gm. Dębe Wielkie; 26 V Mazanówka; (maj 1863) Dołha gm. Wisznice; 28 V Michałów gm. Halinów; 9 VI Korytnica gm. Korytnica, Międzyrzec; 10 VI Sokołów Podlaski; 11 VI Żelechów; 22 VI Stare Groszki gm. Kałuszyn, Żeliszew gm. Kotuń; 23 VI Róża gm. Stoczek Łukowski; 15 VII Jadów; 11 VII Sławatycze; 5 VIII Kałuszyn, Kuflew gm. Mrozy; 24/25 VIII Żelazna gm. Pilawa, Wola Starogrodzka gm. Parysów; 28 VIII Konstantynów; 1 IX Białki gm. Siedlce; 4 IX Mysłów gm. Wola Mysłowska; 7 IX Chotycze; 17 IX Rossosz; 20 IX Korczew; 26 IX Wola Okrzejska gm. Krzywda; 30 IX Okuniew gm. Halinów; 6 X Przyłęk gm. Sobolew; 11 X Żabianka gm. Trojanów; 27 X Kuflew gm. Mrozy, Piaseczno gm. Cegłów; 29 X Czerwonka gm. Wierzbno, Wierzbno; 4 XI Mienia gm. Cegłów; 8 XI Fiukówka gm. Krzywda; 10 XI Uścieniec gm. Łaskarzew; 13 XI Kisielsk gm. Stoczek Łukowski; 17 XI Rossosz; 18 XI Kolano, Holendernia; 19 XI Malinówka; 20 XI Żelechów; 27 XI Jadów; (jesień ) Sławatycze; 2 XII Zastawie gm. Stanin; 9 XII Wola Okrzejska gm. Krzywda; 16 XII Żebrak gm. Skórzec, Olszyc gm. Wodynie; 25 XII Kock. W 1864 r.: 1 I Oziemkówka gm. Miastków Kościelny; 9 I Rzążew, Drupia gm. Zbuczyn Poduchowny; 9 II Wólka Konopna gm. Trzebieszów, Smolanka gm. Zbuczyn; 14 II Garwolin; 2 IV Cisownik gm. Krzywda; 1 V Chromna gm. Zbuczyn Poduchowny; (maj ) Zglechów, Siodło gm. Siennica; 29 XII Przywózki gm. Sokołów Podlaski, a w 29 IV 1865 r. Krasnodęby Sypytki gm. Sokołów Podlaski.
Skutki powstania
Po upadku powstania styczniowego, władze Rosyjskie rozpoczęły politykę represji. Część byłych powstańców skazano na karę śmierci, pozostałych zsyłano na Sybir. Wśród zesłanych był m.in. mój prapradziadek Julian Andrzej Przywóski z Przywózek k. Sokołowa Podlaskiego. Jedynie niewielka grupa uczestników zdołała ujść przed represjami, emigrując za granicę. Jedną z popowstaniowych szykan było konfiskowanie ziemiaństwu, jego majątków. Represje dotknęły także duchowieństwo rzymskokatolickie, zlikwidowano niemal wszystkie klasztory i domy zakonne a w 1867 r. Diecezję Janowską czyli Podlaską.
W 1864 r. zlikwidowano wszelkie formy autonomii Królestwa, włączając je do Cesarstwa Rosyjskiego jako tzw. Kraj Prywiślański.
Tradycja powstańcza
Pamięć o wydarzeniach związanych z powstaniem trwa do dziś. W wielu miejscowościach są pomniki i ulice imienia powstańców. Np. w Siedlcach są ulice: Władysława Rawicza, ks. Stanisława Brzóski, Ludomira Benedyktowicza, Zygmunta Sierakowskiego, Romualda Traugutta. Ich imiona przyjęło także wiele szkół w regionie, np. w Siedlcach: Szkoła Podstawowa nr 5 im. Władysława Rawicza, Publiczne Gimnazjum nr 6 im. ks. Stanisława Brzóski (obok w miejscu stracenia Rawicza i towarzyszy znajduje się pomnik). Na wielu cmentarzach regionu znajdują się groby dawnych powstańców, np. w Siedlcach: Wincentego Zembrzuskiego, Władysława Lubicz-Ługowskiego. Jednym z najbardziej cenionych wyróżnień w regionie jest Nagroda im. Ludomira Benedyktowicza – powstańca i malarza.
APEL!!!
Niestety, mimo upływu 150 lat, nie posiadamy informacji o wszystkich walkach, jakie miały miejsce podczas powstania. Niezmiernie skąpe są dane o miejscach pochówku wielu powstańców, szukamy także wszelkich informacji o sposobach upamiętnienia działań powstańczych, m.in.: pomnikach, krzyżach pamiątkowych, nazwach ulic, szkół, placów, itp.
Dlatego autor artykułu, redakcja „Prestiżu”, oraz dr hab. Jarosław Cabaj – dyrektor Instytutu Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Przyrodniczo Humanistycznego w Siedlcach zwracają się z prośbą o nadsyłanie wszelkich danych na następujące adresy meilowe:
kontakt@agencjaprestige.com.pl;
kalendarium_powstania@onet.pl;
historia@uph.edu.pl
Pod koniec 2013 r. lub na początku 2014 r., w zależności od ilości zgromadzonego materiału, pragniemy wydać publikację (pod roboczym) tytułem: Kalendarium działań zbrojnych na pograniczu Mazowsza i Podlasia podczas powstania styczniowego. Obszarem badań objęto teren dzisiejszych powiatów: bialskiego, garwolińskiego, łosickiego, łukowskiego, radzyńskiego, siedleckiego, sokołowskiego, mińsko mazowieckiego i węgrowskiego. Na dzień dzisiejszy przygotowana jest część opisowa, powstała w wyniku kwerendy archiwalnej i bibliotecznej. Pewne jest jednak, że nie udało się odnaleźć informacji o wszystkich miejscach godnych upamiętnienia, kolejnym problemem są występujące w źródłach i opracowaniach rozbieżności dotyczące dat opisywanych wydarzeń. Ze swej strony mogę zagwarantować, że najciekawsze informacje, zostaną wykorzystane w książce z podaniem źródła a ich autorzy zostaną wymienieni we wstępie w gronie współpracowników.
Foto. Ks. Stanisław Brzóska. Kopia zdjęcia ze zbiorów Rafała Dmowskiego